Białystok - magazyntd.com

Białystok

Jeszcze do niedawna białostockie ulice zabudowane były przeważnie parterowymi domkami, potocznie zwanymi drewniakami, które tworzyły kontrastujące tło dla najwyższej klasy barokowego założenia przestrzennego i architektonicznego – Pałacu Branickich.

Te „drewniaki” były domami ojców i dziadków dzisiejszego pokolenia białostoczan. Niektórzy pamiętają powojenny Białystok, zabudowany w 90% takimi właśnie domami. Stutysięczne wówczas miasto nazywano największą wsią w Polsce.

Zabudowa ulic i dzielnic dawnego Białegostoku była konglomeratem stylów architektonicznych, stosowanych przez miejscową ludność pochodzenia polskiego, żydowskiego, białoruskiego, rosyjskiego, ukraińskiego, tatarskiego i niemieckiego. Szczególna koniunktura, która wpłynęła na ukształtowanie urbanistycznego oblicza miasta, nastąpiła w drugiej połowie XIX wieku, gdy szybki rozwój przemysłu, głównie włókienniczego, spowodował nienotowany wcześniej ruch budowlany. Powstało wówczas wiele stylowych rezydencji, willi, kamienic oraz czynszówek i robotniczych domostw, ale najwięcej było typowych wiejskich chałup, przybyłych „za zarobkiem” do wielkiego miasta chłopów z Podlasia, Mazowsza, Kurpiów, Mazur.

Te stare domy, głównie drewniane, są często dokumentem rodzimych tradycji budowania. Nie projektował ich żaden architekt. Współpraca ludowego cieśli i zleceniodawcy owocowała rozmaitością form architektonicznych, sukcesywnie dostosowywanych do potrzeb mieszkających w nich wielopokoleniowych rodzin. Powstały więc piętrzące się przybudówki i urokliwe zakamarki o spatynowanej fakturze drewnianych elementów budowli, często przyozdobionych misternie wyciętymi ornamentami, zwłaszcza na zwieńczeniach okien i drzwi. Niewiele jednak ciekawych architektonicznie obiektów ostało się do czasów współczesnych. Te trwające jeszcze w pejzażu miasta, jak i te już wyburzone zasługują na zachowanie w pamięci.

Z dawnej zabudowy Białegostoku, zwłaszcza Bojar, Piasków, Wygody, ale i przedmieść miasta, ocalało do ostatnich lat wiele obiektów o autentycznych wartościach zabytkowych. Jednak nawet najbardziej rozmiłowani w urokliwych zaułkach i zabytkowych domach nie upierali się, i pewnie nadal nie będą się upierać, do zamieszkania w nich, gdy nadarzyła się możliwość przeniesienia się do komfortowych nowych mieszkań, domów i bloków, które nieraz budowano obok tych właśnie starych chałup, tworząc charakterystyczne kontrasty w zabudowie osiedli i ulic.

Sławne „białostockie kontrasty” stały się nawet symbolem miasta, ale z upływem czasu znikały i nadal znikają. Na ich miejscu zaprojektowano i konsekwentnie realizowano wizje urbanistów i architektów, tak współbrzmiące z pragnieniami i nadziejami białostoczan na szybki postęp, awans społeczny i poprawę codziennego bytu. Zburzono więc wszystko, co przeszkadzało w wytyczeniu ulic i arterii komunikacyjnych, przystąpiono do budowy wielkich blokowców i osiedli. Wiekowe domy i zaułki padły pod naporem spychaczy, kilofów i młotów, by ustąpić miejsca nowoczesności, na której ołtarzu złożono wszystko, co w pierzejach ulic było stare. Czy zawsze słusznie, bez błędów i z pożytkiem? To są wątpliwości nie tylko romantyków, którzy przydomowy ogródek z jabłonią, zielony trawnik, źródlaną wodę i ciszę przedkładają we wspomnieniach nad betonowe płyty, stal i hałas w swoich nowo zbudowanych osiedlach.

Starsi białostoczanie snują często opowieści o ulicach i domach, których już nie ma, o ludziach co odeszli, o dawnym życiu „na starych śmieciach”. Są to wspomnienia, którym towarzyszy zwyczajny ludzki żal. Ale tak być musi – zwykle powiada się w takiej chwili. Wszak smutek ściśle łączy się z przemijaniem.

Większość domów naszych przodków „dożyło już swego kresu”. Tylko niewiele jeszcze czeka w kolejce z tabliczką „do wyburzenia”. Wypada przeto pożegnać je z należną zadumą, ale przede wszystkim utrwalić w pamięci, co przez kilkadziesiąt minionych lat starałem się czynić, rysując swoisty reportaż o odchodzącej do przeszłości architekturze Białegostoku.

Henryk Wilk to rozmiłowany w pięknie krajobrazu Podlasia, Kurpiów i Mazur rysownik, znany czytelnikom „Gazety Białostockiej”, później „Współczesnej”, i „Kontrastów” (pism wydawanych w Białymstoku), na łamach których publikował felietony i rysunki dotyczące białostockich i regionalnych zabytków. Wypracował swój własny styl, dzięki któremu od ponad 40 lat jego prace są rozpoznawalne i cenione na Podlasiu, bowiem tworzył nimi swoisty reportaż o odchodzącej w przeszłość architekturze ziem białostockiej, łomżyńskiej i suwalskiej.